روانسر در سده های اخیر
از راست به چپ: سرهنگ علی اشرف خان اردلان، سطان علی خان اردلان، عبدالحمید اردلان، شرف الملک اردلان
روانسر در گذشته جزء بلوکات هیجده گانه کردستان بوده که ملک مرحوم امان الله خان بزرگ اردلان بوده و بعدا به مرحوم علی اکبر خان شرف الملک اردلان رسید. بعدها مالکیت منطقه به مرحوم ملک سلیمان خان شرف الملک اردلان و سپس به دو پسر مرحوم علی خان شرف الملک اردلان (عباس خان سردار رشید، حسین خان سردار کل اردلان) رسید.
روستای شالی آوا (شالی آباد) که مرکز روانسر بوده ملک علیخان شرف الملک اردلان بود که وی بعضی از زمین ها را فروخته بود. تعداد روستا ها در زمان مرحوم امان الله خان اردلان 72 روستا ذکر کرده اند ،جمعیت منطقه در آن زمان 5000 نفر بوده است. این منطقه بجز باغ قدیم روانسر، درخت و باغی نداشته است. مردم منطقه در فصل زمستان از جنگلهای انبوه شووانکاره یا شبانکاره (کدخدا عبدالله احمدی) برای سوخت استفاده می کردند.
برنج در روستای شالی آوا کشت می شده و به دلیل وجود شالیزارهای فراوان ناحیه را شالی آوا می گفتند. محصولات دیگر شالی آوا صیفی و گندم، جو، ذرت و سایر حبوبات بوده است.
روانسر در زمان مرحوم سلیمان خان شرف الملک اردلان قدری آباد شد و وی مسجدی در آنجا ساخت. هفت آسیاب را در یک ساختمان واحد دایر کرد که از بیرون یک ساختمان به نظر می آمد ولی درمیان آن ساختمان هفت آسیاب نصب و دایر بود. متاسفانه درحال حاضر اثری از آن باقی نمانده است.
دردامنه کوه تخته سنگی به اندازه 324سانتی متر در 208 سانتیمتر موجود است که به تخت زنگی مشهور است. این سنگ یک تکه حجاری شده است، در واقع مثل سکوی مر تفعی است. یکی دیگر از آثار قدیمی این شهر، غاری است که غرفه ای از سنگ، ساخته شده و روی دیوار آن دو بر آمدگی شبیه به انسان به چشم می خورد. این غرفه به کوشک معروف است، می گویند: فرهاد چینی که به مدائن می خواسته برود از این راه می گذشته، این کوشک را در دامنه این کوه برای توقف چند روزه خود ساخته است. در اطراف روستای شالی اوا دربالای کوه بسیار بلند زیارت گاه قرار دارد که به اویس معروف است، می گویند مقبره اویس قرنی است. سالهاست از شهر، روستاهای اطراف به زیارت آن می روند. هر کس هفت بار به زیات آن برود ثواب برای او نوشته میشود. یکی دیگر از مقبره های این دیار که دربالای تپه ای واقع است شیخ سراج الدین است که یک درخت در جنب آن مقبره سبز شده، شاخ های زیادی دارد و معروف است برگهای این درخت درچهار فصل سال ،همچنان سبز باقی می ماند، تاکنون کسی ندیده است که برگهای آن خزان کند، بارها مردم چراغ و روشنایی در آن مقبره دیده اند.
منبع: یک متن کهن
دکتر علی شایگان، استادابراهیم پورداوود، بهرام فرهوشی، مرحوم خلیفه غریب فانی از روستای پشته کامیاران، خانقاه شیخ هادی، خانیله، روانسر، دهه 1340 (منبع: آرشیو دکتر سید مختار هاشمی) 
تخریب تدریجی میراث طبیعی و باستانی روانسر در اثر ساخت و سازهای بی رویه و نابودی بخشی از میراث معنوی و تاریخ شفاهی سده های اخیر روانسر که ثبت نشده و با مرگ نسلهای قدیمی ساکنان روانسر برای همیشه به زیر خاک می رود، ما را بر آن داشت تا با ایجاد این وبلاگ با ارایه اسناد، عکسها و مکتوب کردن تاریخ شفاهی روانسر گامی در حفظ تاریخ معاصر روانسر برداریم.