نوروز پیروز بیت

طراحی از چواری

میراثِ بر باد رفته!

 

 

ایسنا/کرمانشاه 

گوردخمه "تاق فرهاد" یا به تعبیر مردم محلی "کوشک" گوردخمه‌ای است که در دیواره شرقی کوه قله روانسر واقع شده و این روزها حال و روز نامساعدش خبرساز شده است.

این گور دخمه که در حاشیه شهر روانسر و در مجاورت قبرستان شهر قرار گرفته، در ارتفاع 35 متری از سطح قبرستان در دل کوه کنده شده و هنوز زمان دقیق ساختش مشخص نشده است. 

به گزارش ایسنا، ارنست هرتسفلد باستان شناس و ایران شناس آلمانی اولین کسی بود که در دهه های ابتدایی قرن 19 از این گوردخمه یاد می کند. بعدها شادروان مسعود گلزاری در بازدیدی که از این گوردخمه دارد، آن را اثری مربوط به دوره ماد می داند. البته مدت ها بعد یک باستان شناس دیگر آلمانی به نام پیترکالمایر از این گوردخمه دیدن می کند و با توجه به نقش برجسته فروهر که در کنار ورودی آن حجاری شده، این گوردخمه را مربوط به دوره هخامنشی می داند. 

و اما چندسالی است که اثری به این مهمی و با این دیرینگی که به ثبت ملی نیز رسیده، هر روز یک بلا را به چشم می بیند. روزی در داخل آن لاستیک ماشین می سوزانند و روی سفیدش را به سیاهی ذغال تبدیل می کنند و بخشی از سقف گوردخمه فرو می ریزد و روز دیگر عده ای "وندال" روی دیوارهای آن با افشانه رنگ، یادگاری و آگهی تبلیغات می نویسند.  

عمق فاجعه آنجا رخ می دهد که عده ای دیگر به سودای کشف گنج، با چکش به جان این اثر باستانی می افتند و با شکستن بخشی از نقوش سنگی، زخم هایی ابدی بر پیکرش می زنند و کسی هم تاکنون نیامده تا مرهمی بر این زخم ها بگذارد و آنها را مرمت کند. 

آرامگاه ابدی شاهزاده باستانی، این روزها درد تلخ دیگری را هم تجربه می کند و آن تبدیل شدن به پاتوقی برای معتادین و کارتن خواب‌هاست! 

تعلل میراث فرهنگی و شهرداری برای ساماندهی گوردخمه

" این اثر متاسفانه مدتها است که پاتوق معتادان شده است." این جمله را جمال کریمی از فعالین میراث فرهنگی روانسر به ایسنا می گوید و اضافه می کند: متاسفانه به علت نبود حفاظ و حصار و عدم ساماندهی محوطه، علاوه بر مشکل پاتوق شدن داخل گور دخمه، یادگاری نویسی، تبلیغات تجاری با رنگ افشانه ای روی نقش، شکستگی بخشی از نقش بر اثر ضربه چکش و همچنین سوختگی و دود حاصل از سوزاندن لاستیک خودرو در داخل فضای مسقف آن و ریزش سقف در نتیجه حرارت شدید آسیب زیادی به این اثر مهم و منحصر بفرد زده است. البته بسیاری از تخریبها در طول چند سال اخیر اتفاق افتاده است.

وی در ادامه در خصوص اهمیت و قدمت این گوردخمه اشاره ای به بازدید پیتر کالمایر آلمانی از این اثر می کند و ادامه می دهد: باستان‌شناسی آلمانی به نام پیتر کالمایر سال 1355 از گوردخمه روانسر دیدن کرد که نتایج بررسی خود را همراه با عکس‌هایی از این اثر و پلان آن در ژورنال آلمانی "باستان شناسی ایران" در سال 1978 منتشر کرد. وی در آن مقاله با توجه به شواهد مختلف این گوردخمه را به دوره هخامنشی مرتبط دانست. البته برخی باستان شناسان دیگر همچون پرفسور مسعود گلزاری و محمد حسین جلیلی این اثر را مربوط به دوره ماد دانسته اند. فون گال، باستان شناس دیگر آلمانی این دخمه را مربوط به دوره های پس از هخامنشی(سلوکی یا اشکانی) می داند. طبق نظر علی رضا جعفری زند این گوردخمه با توجه به شکل آن باید مربوط به اواخر دوره هخامنشیان باشد، یعنی از  زمان اردشیر دوم و سوم هخامنشی به این سو. 

کریمی اضافه می کند: این آرامگاه به گمان بسیار باید متعلق به یکی از شاهزاده های هخامنشی باشد، زیرا منطقه کرمانشاه یک از مراکز مهم هخامنشیان به شمار می آمده است. کف این گور دخمه در آبانماه 1399 توسط شهرداری روانسر پاکسازی شد، اما پاکسازی رنگ های افشانه ای از سطح نقش برجسته، مرمت درزها و شکستگی های ایجاد شده در سالهای اخیر در سطح نقش برجسته و داخل گور دخمه از اقداماتی است که اولویت دارند.

وی ادامه داد: محوطه این اثر نیازمند ساماندهی و محوطه سازی است. گوردخمه روانسر نیازمند توجه میراث فرهنگی و شهرداری روانسر است، زیرا با تداوم این شرایط تخریب بیشتر آن را شاهد خواهیم بود.

این فعال میراث فرهنگی در ادامه می گوید:  متاسفانه شهرداری روانسر و میراث فرهنگی استان در امر ساماندهی و بازسازی و محوطه سازی این اثر فاخر باستانی تعلل کرده اند تا این اثر ملی به پناهگاه و پاتوق معتادان و مخربان تغییر کاربری دهد.

وی یادآور می شود: سال گذشته در معیت مدیر کل ثبت آثار میراث فرهنگی کشور، معاون فرهنگی موزه ملی ایران و رئیس میراث فرهنگی و گردشگری شهرستان روانسر بازدیدی از این اثر فاخر داشتیم و بجز شرمندگی حرفی برای گفتن نداشتیم. ماه گذشته هم کارگروهی تخصصی از همشهریان روانسری برای حفظ این گنجینه های ارزشمند که شناسنامه و هویت شهرمان است را تشکیل دادیم که در کنار تاسیس موزه مردم شناسی به دنبال یافتن راهکارهایی برای برون رفت از این شرایط بحرانی هستیم. 

کریمی در ادامه سخنانش به بیان راهکارهایی برای نجات این گوردخمه می پردازد و می گوید: برای مرمت گوردخمه ابتدا باید رنگهای روی نقوش و داخل گور دخمه توسط مرمتگر میراث فرهنگی و به شیوه ای که آسیبی وارد نکند پاکسازی شود. پیش از این میراث فرهنگی کردستان موفق شده یادگاری نویسی های غار "کرفتو" را پاکسازی کند. سال پیش در همایش بین المللی باستان شناسی "عصر آهن و مفرغ" در شهر سنندج در نشستی که با پرفسور مسعود گلزاری داشتم تصاویر جدید و وضعیت گور دخمه را به ایشان که شناخت جامعی داشتند نشان دادم بسیار متاثر شدند که به سر این اثر فاخر چه آورده اند و قول دادند که در اولین زمان هماهنگی کنند تا گوردخمه را شخصا مرمت کنند که متاسفانه چند ماه پیش جان به جهان آفرین تسلیم کردند و این همکاری میسر نشد.

 کریمی می گوید: محوطه باید زیر نظر کارشناسان میراث فرهنگی ساماندهی شود، زیرا علاوه بر خود گور دخمه یک گورستان صفوی در چند صد متری شمال آن و یک غار با آثار اواخر پارینه سنگی در جنوب آن قرار دارد. پیش از این باستان شناسان روی کوه قله که گوردخمه در دیواره آن است، ابزار سنگی با قدمت بیش از چهل هزار سال را کشف کرده اند که احتمالا مدرکی از زندگی انسان نئاندرتال در این ناحیه است. همچنین برای جلوگیری از ریختن زباله در گور دخمه و دامنه کوه و استفاده از آن بعنوان تجمع معتادین میراث و شهرداری باید همراه با نیروی انتظامی در این خصوص جلسه ای برگزار کنند و مقرر شود که هم گشت نیروی انتظامی هر روز سری به آنجا بزند و هم یک مامور شهرداری چند روز یکبار داخل و جلوی آن را نظافت کند. 

کریمی در ادامه اضافه می کند: لازم است با ساماندهی این ناحیه مسیر گردشگری از سراب روانسر به غار و گوردخمه و گورستان صفوی تعریف شود تا هم گردشگران بتوانند از این آثار در یک مسیر تغریف شده دیدن کنند و هم با محیط سازی این مجموعه آثار بهتر محافظت و معرفی شوند.

 وی اظهار امیدواری کرد با تبدیل یک بنای قدیمی با معماری شاخص دوره قاجار و اوایل پهلوی در شرق سراب روانسر و در نزدیکی گور دخمه به موزه تاریخ و مردم شناسی روانسر بتوان این مجموعه را بهتر به گردشگران معرفی کرد.

ادامه نوشته

روانسر: نیکور باستان

 

شهر روانسر در حدود دوهزار و هفتصد سال پیش نیکور گفته می شد و پایگاه ارتش آشوری بود که خراج منطقه را در قلعه ای در روانسر جمع آوری می کردند و به سرزمین آشور در عراق می فرستادند. 

روانسر در سده های اخیر

از راست به چپ: سرهنگ علی اشرف خان اردلان، سطان علی خان اردلان، عبدالحمید اردلان، شرف الملک  اردلان

روانسر در گذشته جزء بلوکات هیجده گانه کردستان بوده که ملک مرحوم امان الله خان بزرگ اردلان بوده و بعدا به مرحوم علی اکبر خان شرف الملک اردلان رسید. بعدها مالکیت منطقه به مرحوم ملک سلیمان خان شرف الملک اردلان و سپس به دو پسر مرحوم علی خان شرف الملک اردلان (عباس خان سردار رشید، حسین خان سردار کل اردلان) رسید.

روستای شالی آوا (شالی آباد) که مرکز روانسر بوده ملک علیخان شرف الملک اردلان بود که وی بعضی از زمین ها را فروخته بود. تعداد روستا ها در زمان مرحوم امان الله خان اردلان 72 روستا ذکر کرده اند ،جمعیت منطقه در آن زمان 5000 نفر بوده است. این منطقه بجز باغ قدیم روانسر، درخت و باغی نداشته است. مردم منطقه در فصل زمستان از جنگلهای انبوه  شووانکاره یا شبانکاره (کدخدا عبدالله احمدی) برای سوخت استفاده می کردند.

برنج در روستای شالی آوا کشت می شده و به دلیل وجود شالیزارهای فراوان ناحیه را شالی آوا می گفتند.  محصولات دیگر شالی آوا صیفی و گندم، جو، ذرت و سایر حبوبات بوده است.

روانسر در زمان مرحوم سلیمان خان شرف الملک اردلان قدری آباد شد و وی مسجدی در آنجا ساخت. هفت آسیاب را در یک ساختمان واحد دایر کرد که از بیرون یک ساختمان به نظر می آمد ولی درمیان آن ساختمان هفت آسیاب نصب و دایر بود. متاسفانه درحال حاضر اثری از آن باقی نمانده است.

دردامنه کوه تخته سنگی به اندازه 324سانتی متر در 208 سانتیمتر موجود است که به تخت زنگی مشهور است. این سنگ یک تکه حجاری شده است، در واقع مثل سکوی مر تفعی است. یکی دیگر از آثار قدیمی این شهر، غاری است که غرفه ای از سنگ، ساخته شده و روی دیوار آن دو بر آمدگی شبیه به  انسان به چشم می خورد.  این غرفه به کوشک معروف است، می گویند: فرهاد چینی که به مدائن می خواسته برود از این راه می گذشته، این کوشک را در دامنه این کوه برای توقف چند روزه خود ساخته است. در اطراف روستای  شالی اوا  دربالای کوه بسیار بلند زیارت گاه قرار دارد که به اویس معروف است، می گویند مقبره اویس قرنی است. سالهاست از شهر، روستاهای اطراف به زیارت آن می روند. هر کس هفت بار به زیات آن برود ثواب برای او نوشته میشود. یکی دیگر از مقبره های این دیار که دربالای تپه ای واقع است شیخ سراج الدین است که یک درخت در جنب آن مقبره سبز شده، شاخ های زیادی دارد و معروف است برگهای این درخت درچهار فصل سال ،همچنان سبز باقی می ماند، تاکنون کسی ندیده است که برگهای آن خزان کند، بارها مردم چراغ و روشنایی در آن مقبره دیده اند.

منبع: یک متن کهن

 

نقش شیردال در یک ظرف دوره ساسانی از غار قوری قلعه، روانسر

 

عکس ماهواره ای روانسر در 50 سال پیش

 

ویکتوریا خانم اردلان، همسر غلامحسین خان اردلان

 

معماری سنتی روانسر

معماری سنتی روانسر شامل واحدهایی دو طبقه و ایوان دار بود که دیوار طبقه همکف آن از سنگ لاشه و دیوار طبقه بالا اکثراً از خشت ساخته می‌شد. طبقه بالا دارای ایوان مسقف با ستونهای چوبی بود و کلیه اتاق‌ها دارای پنجره‌های کوچک چوبی بودند که معمولاً آبی رنگ بودند. سقف با تیر و چوب یا با شاخه‌های بید و لایه‌ای از کاهگل پوشانده می‌شد. 

این خانه قدیمی که یادگاری از معماری آن سالهای دور است هنوز در شرق سراب روانسر پابرجا است. این خانه دو طبقه دارای یک ایوان زیبا با ستونهای چوبی، پنجره های آبی رنگ و سقف تیر و چوب است. متاسفانه این خانه یکی از چند یادگار بجای مانده از گذشته‌های دور روانسر است که در وضعیت نامناسبی قرار دارد و نیازمند توجه مسئولین شهر است. در صورت توجه شورای شهر و شهرداری روانسر و همکاری اداره میراث فرهنگی شهرستان و استان این اثر ارزشمند معماری روانسر قابل مرمت و در صورت تامین اعتبار از مالکین قابل خریداری و تبدیل به موزه مردم شناسی روانسر است.  

معرفی گور دخمه روانسر در لیست آثار مهم دوره هخامنشی در وبگاه Historyhit

وبگاه مشهور هسیتوری هیت که به معرفی آثار تاریخی مهم جهان می پردازد طی ماه اخیر تعدادی از آثار مهم دوره هخامنشی را معرفی کرد که در میان آنها گور دخمه روانسر نیز درده می شود. در این وبگاه درباره گور دخمه روانسر آمده:

درباره آرامگاه روانسر

آرامگاه روانسر، که دخمه روانسر نیز نامیده می شود، یک مقبره سنگی است که در صخره ای مشرف به شهر امروزین راونسر در غرب ایران واقع شده است.

گرچه شواهد اندکی از خاستگاه مقبره روانسر وجود دارد، اما از نظر باستان شناسی و تزئینات، قدمت این مقبره به دوره امپراتوری هخامنشی بین قرن های 6 و 4 قبل از میلاد است.

مقبره مستقیماً در داخل صخره ایجاد شده و از یک ورودی و اتاقک داخلی تشکیل شده است که احتمالاً محل بقایای استخوانی افراد دفن شده در داخل آن بوده است. حدس زده شده که این یک مقبره خانوادگی خصوصی باشد، اما هیچ مدرک مشخصی که این موضوع را تایید کند وجود ندارد.

در خارج از ورودی تعدادی نقش کنده تا حدودی حفظ شده اند که شبیه نقوش دوره هخامنشی هستند.

مقبره روانسر در اثر آتش سوزی در حوالی سال 2007 به شدت آسیب دید.

https://www.historyhit.com/locations/rawansar-tomb/

گور دخمه روانسر پاتوق معتادان و آبریزگاه

گور دخمه تاق فرهاد در کوه قله روانسر در شمال غرب کرمانشاه با قدمت بیش از دو هزار سال مربوط به اواخر دوره هخامنشی است.  این اثر مهم در سال 1386 با شماره 20493 در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است. این اثر متاسفانه مدتها است که که پاتوق معتادان شده است. اما متاسفانه به علت نبود حفاظ و حصار و عدم ساماندهی محوطه، علاوه بر مشکل پاتوق شدن داخل گور دخمه، یادگاری نویسی و تبلیغات تجاری با افشانه رنگ روی نقش و شکستگی بخش از نقش بر اثر ضربه چکش و همچنین سوختگی و دود حاصل از سوزاندن لاستیک خودرو در داخل فضای مسقف آن و ریزش سقف در نتیجه حرارت شدید آسیب زیادی به این اثر مهم زده است.

باستان‌شناسي آلماني به نام پيتر كالماير در سال 1355 از گوردخمه روانسر ديدن كرد كه نتايج بررسي خود را همراه با عکس‌هایی از این اثر و پلان آن در ژورنال آلمانی "باستان شناسی ایران" در سال 1978 منتشر کرد. وي در آن مقاله با توجه به شواهد مختلف اين گوردخمه را به دوره هخامنشي مرتبط دانست.  لازم به ذکر است که  مسعود گلزاری و محمد حسین جلیلی این اثر را مربوط به دوره ماد دانستند. فون گال، باستان شناس دیگر آلمانی این دخمه را مربوط به دوره های پس از هخامنشی (سلوکی یا اشکانی) دانسته است. طبق نظر علی رضا جعفری زند  این گوردخمه با توجه به فرم و ریخت (شکل) آن باید مربوط به اواخر دوره هخامنشیان باشد. یعنی از  زمان اردشیر دوم و سوم هخامنشی به این سو. این آرامگاه به گمان بسیار باید از آنِ یکی از شاه زاده های هخامنشی باشد. زیرا کرمانشاه یک مرکز راهبردی هخامنشیان به شمار می آمده است.

کف این گور دخمه در آبانماه 1399 توسط شهرداری روانسر پاکسازی شد. اما پاکسازی رنگ های افشانه ای از سطح نقش برجسته، مرمت درزها و شکستگی های سالهای اخیر در سطح نقش برجسته و داخل گور دخمه از اقداماتی است که اولویت دارند. محوطه این اثر نیازمند ساماندهی و محوطه سازی است. این اثر شدیدا نیازمتد توجه میراث فرهنگی و شهرداری روانسر است.

گاهشمار برخی از تخریبها

1388. سوزاندن لاستیک ماشین در داخل گوردخمه، ریزش بخشی از سقف گور دخمه و سیاه شدن داخل و بالای سردر آن

1398. شکستن بخشی از نقش برجسته با چکش

1398. نوشتن تبلیغ تجاری با رنگ افشانه ای در سطح نقش برجسته

1399. پاتوق معتادان و آبریزگاه

منبع برخی از تصاویر https://www.instagram.com/rawansar.arch/